Đầu năm chơi chợ nhân văn Gia Lạc 

Điều kỳ thú của chợ Gia Lạc là khi lập chợ Ông Hoàng Mười có ý bảo hộ cho những người trốn nợ, trốn thuế. Những ngày cuối năm những ngưòi nợ nần nhiều không có khả năng thanh toán phải trốn chủ nợ, sợ bị siết nợ không có tiền sắm tết.

Dân gian có câu: Mồng một ăn Tết ở nhà/Mồng hai Tết chợ, mồng ba Tết đình. Chợ Gia Lạc ở Huế được hình thành cách đây hơn một trăm năm. Người khởi xướng là ông Hoàng phủ Định Viễn - Nguyễn Phúc Bính (Ông Hoàng Mười ). Lúc đầu chợ họp ngay trong khuôn viên phủ đệ của ông Hoàng này với mục đích vui chơi ba ngày Tết. Gia Lạc nghĩa là “thêm vui”. Chợ Gia Lạc là chợ chỉ họp vào ba ngày Tết, từ sáng mồng Một đến mồng Ba Tết, trong khi các chợ khác đều nghỉ buôn bán để ăn Tết, chơi Tết.

Điều kỳ thú của chợ Gia Lạc là khi lập chợ Ông Hoàng Mười có ý bảo hộ cho những người trốn nợ, trốn thuế. Những ngày cuối năm những ngưòi nợ nần nhiều không có khả năng thanh toán phải trốn chủ nợ, sợ bị siết nợ không có tiền sắm tết. Trong ba ngày tết mọi người dân có thể đến chợ Gia Lạc mua bán mà không phải lo sợ chủ nợ. Dần dần họp chợ Tết Gia Lạc trở thành tập quán của nhân dân trong vùng. Sau khi giám mục Allys chiếm khu đất của phủ để làm nhà thờ thì chợ chuyển ra ra ngoài bờ sông gần bến đò chợ Dinh, rồi sau đó chuyển về địa phận làng Ngọc Anh ở huyện Phú Vang - địa điểm bây giờ.

Cau Nam Phổ và trầu Hương

Ði chợ Gia Lạc trước hết phải kể đến hàng Tết. Ngoài các loại hàng Tết như bao chợ khác, Gia Lạc còn bán những hàng đặc biệt riêng của mình, đó là cau tươi, trầu lá, thịt heo quay, thịt bò tái. Cau phải là cau Nam Phổ nổi tiếng đất Thần Kinh: loại cau mỏng vỏ, đỏ xơ, đỏ lòng, trong ruột. Trầu phải là loại trầu Hương chợ Dinh lá thơm ngon. Cau Nam Phổ ăn với trầu chợ Dinh mới xứng, mới hợp. Của ngon thường đắt. Cau - trầu chợ Gia Lạc giá rất cao bởi đây là hai món hàng quí, giá đắt đến nỗi các bà, các cô đi chợ có câu: Cau Nam Phổ mỗi trái mỗi giác/Trầu chợ Dinh mỗi lá mỗi tiền!.

Còn món thịt heo quay, bò tái ở chợ Gia Lạc cũng rất riêng, từ việc chọn heo, làm thịt heo, đến quay heo, cắt lát thịt... đều có nghệ thuật riêng. Khó nhất là khâu quay heo, thui bò, phải dùng loại củi đun là củi hom bạch đàn, lửa phải đều, đảm bảo đúng nhiệt độ, không để lửa ngọn quá lớn, có thế thịt mới ngon! Hàng hoá ở chợ còn có loại đồ chơi trẻ con trong ngày Tết, những bì lì xì đo đỏ được các cô - cậu nhỏ mang đổi các con vật nho nhỏ được nhào nặn từ bột lọc, bột nếp, nào là heo, gà, vịt, ông Trạng cầm quạt, bà Trưng cưỡi voi... Những màu đỏ xanh của phẩm nhuộm và sự dễ đổ vỡ của các đồ chơi thu hút hấp dẫn với bao trẻ thơ...

Những hàng đặc sản địa phương dĩ nhiên là không thể thiếu vắng trong phiên chợ Tết đầu năm: nào bánh Tét, rượu làng Chuồn, quýt Hương Cần, rồi bánh bèo, bánh đúc, bánh phu thê, nem chua An Cựu, mứt gừng Kim Long, có cả những gánh bánh canh Nam Phổ... Đặc biệt là món bánh đúc xanh do chính những người dân Nam Phổ làm bán rất riêng, rất ngon. Chợ còn có những hàng trang trí Tết từ các làng nghề thủ công truyền thống như tranh trướng liễn làng Chuồn, hoa Thanh Tiên, tranh thờ làng Sình...

Đi chợ ngày Tết không chỉ để mua hàng Tết mà còn để chơi Tết. Những sạp bài chòi, bài Tới, rồi sau này có cả đánh Bầu - Cua. Tiếng rao bài Chòi, tiếng hò bài Tới với những câu hò dí dỏm vui tươi, ví như: “Mình rằng mặc áo gấm hoa, ngày năm ba vợ tối ngủ riêng một mình” đó là con “Gà”. Rồi ông Ầm, thầy Tử, cô Hai....Tới rồi! Nghe càng náo nhiệt, vui vẻ trong ngày

Đầu xuân, người dân Huế có thú vui đi chợ Tết Gia Lạc, cốt để mua lộc đầu năm, mua sự may mắn, suôn sẻ. Theo tài liệu cũ cho biết, người ở vùng chợ Dinh, Gia Hội đi chợ này là để có dịp bói đò nhân năm mới vì phải qua sông. Nếu khi đến bến mà đò đang neo đợi, nghĩa là sẽ được thong dong trong năm mới. Ngược lại khi đến bến mà đò sang sông, ấy là điềm báo sẽ lận đận trong năm ấy. Lệ thường người đi phiên chợ Gia Lạc mồng 1 Tết mua một trái cau, một ngọn trầu với mong muốn sẽ an bình trong năm mới, sau đó mới mua đặc sản của chợ theo sở thích.

Là chợ đông ngày đầu năm mới nên ở đây có nét đẹp thuần phong mỹ tục mà ở những chợ bình thường không thể có. Về vẻ thuần phong, đi chợ ngày Tết hẳn ai cũng ăn mặc đẹp, bởi đây là dịp chơi Xuân Người người đi chợ gặp nhau dù lạ dù quen đều chào hỏi nhau, chúc nhau năm mới. Các cô các bà bán hàng chào mời vui vẻ, nụ cười hớn hở. Ngày đầu năm nên ai cũng giữ lời ăn tiếng nói, tránh hết mức những lời thô tục, họ nhắc nhỏ nhau ăn nói nhẹ nhàng, chu đáo với khách mua, càng lâu ngày càng trở thành một tập tục đẹp.

Con đường về chợ Gia Lạc bây giờ đã có nhiều đổi khác bởi những đổi thay của phố xá, của chiếc cầu bê tông nối Phú Thượng và Bao Vinh. Như đã thành thông lệ, cứ sáng mồng 1 Tết cổ truyền, chợ Gia Lạc lại bắt đầu nhóm họp. Dọc hai bên đường đoạn thôn Nam Phổ, xã Phú Thượng; các mệ, các o đã bày bán những rổ trầu cau. Những lá trầu xanh mướt vừa mới hái khi trời còn hơi sương, những trái cau phải đặt hàng trước đó mấy ngày mới có bán trong ngày Tết. Nhưng ngày nay, ngoài những mớ trầu cau của các mệ các o còn giữ lại nét đẹp truyền thống bán lộc cầu may cho mọi người. Chợ bây giờ có cả hàng lagim, đủ thứ đồ chơi trẻ em bằng nhựa... thay cho thịt bò tái - heo quay, những con tò he, tù huýt...

Chợ đầu năm Gia Lạc bây giờ không còn giữ được nguyên những tập tục, lề lối xưa, hàng hoá ở chợ không phong phú như thuở nào... bởi sự đổi thay của cuộc sống. Nhưng dẫu sao đây cũng là một sinh hoạt văn hoá đẹp đầu năm mới còn được người dân địa phương lưu giữ. Đi chợ Gia Lạc đầu năm đẻ mà ôn cố tri tân, để tìm một nét đẹp truyền thống, để cảm nhận không khí một phiên chợ Tết đầu Xuân.

Theo VNN