Nhà vườn Huế ngày ấy, bây giờ...

Phần 1

Nhà vườn Kim Long

nhà vườn Kim Long

Nhà vườn Huế, được xem như "nơi trú ngụ của những tâm hồn xứ Huế, kín đáo, thanh tao và hồn hậu" (Tôn Thất Bình - Lê Hòa Chí) hay là "kiệt tác thơ về kiến trúc đô thị" như nhận xét của ông A. Mahtar M'Bơ - nguyên Tổng giám đốc UNESCO... Nhà vườn Huế phân bổ đều khắp trong kinh thành, nội thành và trải dài ra tận các làng quê ngoại ô; bao gồm hai loại hình chính: thứ nhất là phủ đệ của các ông hoàng bà chúa, quan lại, tầng lớp thế gia vọng tộc và giới văn nhân thi sĩ... tập trung chủ yếu ở khu phố cổ Gia Hội, Kim Long, Vĩ Dạ với hàng trăm tòa phủ; thứ hai là nhà vườn của giới trí thức hay tầng lớp trung lưu khá giả trong xã hội trước đây, với hàng ngàn ngôi vườn san sát ở bốn phường trong kinh thành, miệt vườn Kim Long, Bến Ngự, Nam Giao. Đó là con số và hình ảnh của... năm năm về trước khi mà cuộc "tiến quân" ra mặt tiền mới bắt đầu rục rịch. Còn bây giờ...

Hoang tàn phủ đệ

Ở Huế có một khu phủ đệ của các ông hoàng bà chúa nằm ở khu phố cổ Gia Hội, tập trung ở các trục đường Chi Lăng - Bạch Đằng - Nguyễn Du - Nguyễn Chí Thanh. Chúng tôi rẽ vào đường Nguyễn Du, nổi tiếng một thời với cái tên xóm Ngự Viên, hỏi thăm phủ An Phước quận vương. Nghe hỏi, mấy người dân ăn cơm hến đầu đường cười ngất: "Còn chi nữa mô mà phủ, kêu bằng nhà thờ ông quận". Quả là tòa phủ của ông hoàng con vua Thiệu Trị giờ chỉ còn là một ngôi nhà thờ lọt thỏm giữa bốn bề nhà cửa đủ kiểu. Trước mặt là một quán cà-phê che tạm và ngay bên hông là một tòa nhà hai tầng đang xây dựng ngổn ngang. Người cháu lo việc thờ tự tên Hồng Dụ Đá cho hay khu vườn phủ đã bị chia cắt cho con cháu, phần thì bán cho người ngoài. Bây giờ nó đã trở thành một tổ dân phố (!). Tương tự là "tổ dân phố" ở phủ Hoài Đức với khoảng 100 hộ. Xót xa nhất là khu vườn Mai Viên của cụ Đào Tấn (người đã đưa nghệ thuật tuồng cung đình lên đỉnh cao). Sau nhiều lần sang tên đổi chủ, khu vườn um tùm cây lá năm xưa giờ thành một khu phố nhà nhà chen chúc cùng mang số 25 Nguyễn Du. Năm ngoái, người chủ mới cũng đã bán đi ngôi nhà rường cổ cho lái buôn, xóa đi dấu tích cuối cùng của một địa chỉ văn hóa.

Nếu như cuộc "bể dâu" của khu phủ đệ ở phố cổ Gia Hội âm thầm diễn ra từ hơn 10 năm trước, thì cuộc "bình địa" của các phủ ở thôn Vĩ Dạ mới bắt đầu từ mấy năm gần đây và đang còn diễn ra sôi động. Điển hình nhất là ở phủ Diên Khánh vương (con thứ bảy của vua Gia Long). Toàn bộ tường thành mặt tiền của phủ đều bị phá bỏ, thay bằng một dãy ken dày những quầy hàng rộng 3m với đủ kiểu bảng hiệu luộm thuộm; chiếc cổng cổ xưa bị kẹp giữa những dòng quảng cáo nguệch ngoạc. Khu vườn rộng hơn một mẫu giờ đã có 17 hộ sinh sống, có cả một xưởng say bột sắn và một đường hẻm mới mở như một khu phố mới. Gần đó là phủ Tuy lý vương (thờ ông hoàng kiêm nhà thơ Tuy Lý vương Miên Trinh, con vua Minh Mạng). Sau mấy năm trở lại, chúng tôi thật sự bàng hoàng với cảnh hoang tàn đổ nát diễn ra quá nhanh. Toàn bộ cây cảnh hoa lá trước cổng phù đã bị san bằng do việc mở đường và công trường đào đặt ống nước. Ngay trong khuôn viên, sát cạnh điện thờ cổ kính đã mọc lên một "Thanh Bình Hotel" ba tầng hình ống. Có điều lạ đây lại là di tích quốc gia đã được xếp hạng(?).

vườn xưa Huế

Ngược lên Kim Long, chúng tôi đi tìm phủ Diên Phước trưởng công chúa (người chị đầu của vua Tự Đức). Tình trạng hoang tàn bày ra trước mắt. Cổng tam quan còn khá đẹp nhưng đã giống như chiếc cổng chào dẫn vào một khu phố với đường ngang lối tắt san sát nhà cửa và đủ kiểu nhà tạm bợ, kiên cố. Không ai có thể hình dung nổi nơi đây trước kia là một khu vườn um tùm cây quả rộng đến 4,2 mẫu (21.000m2). Sau 25 năm âm ỉ cắt xé, bây giờ chỉ còn chừng 7.000m2 (hơn một mẫu), đồng thời "khu phố mới" đã lên đến 70 gia đình.

Năm 1996, tỉnh Thừa Thiên - Huế tiến hành mở rộng đường Thuận An - con đường chạy giữa thôn Vĩ Dạ. Một cuộc tiến công ra mặt tiền đã diễn ra rầm rộ biến những khu vườn trở thành hai dãy phố san sát với đủ kiểu hàng quán chen chúc nhau. Và cũng từ đó, người Huế bắt đầu lưu truyền mấy câu thơ cải biên bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử:
 
 Sao anh không về chơi thôn Vĩ
 Nhìn giá nhà lên, giá đất lên
 Vườn ai rộng quá quý như ngọc
 Lá trúc khuất sau mặt chữ tiền"...

Nghe mà xót xa!

vườn An Hiên

Không diễn ra ào ạt như Vĩ Dạ, cuộc chia cắt của những khu nhà vườn trong bốn phường thuộc khu vực Thành nội diễn ra âm ỉ đáng ngại. Con đường mà 10 năm trước vẫn còn những vườn tiếp vườn, với những hàng chè tàu thẳng tắp, những ngôi nhà ẩn khuất dưới vườn cây, được xem là mảng xanh nối liền với quần thể kiến trúc Đại nội. Bây giờ hàng quán tràn ra tận mặt đường, vườn tiếp tục cắt và ngay lúc này những ngôi nhà hai tầng vẫn đang tiếp tục mọc lên... Nhưng dẫu sao đường Lê Huân vẫn còn vài khu vườn kiên cố trụ lại, còn như đường Nguyễn Trãi cạnh đó - con đường dài nối liền cửa Nhà Đồ với cửa An Hòa - giờ đã thành một đường phố thương mại đông đúc với những dãy phố mặt tiền mới xây trông chẳng khác gì mọi đường phố ở Sài Gòn, Đà Nẵng.  Ở miệt vườn nổi tiếng Kim Long, nơi được xem là bảo tàng của nhà vườn mẫu mực xứ Huế, cuộc mua bán nhà cổ và vườn cây cũng đang diễn ra sôi nổi. ở góc đường Kim Long - Xuân Hòa vừa mọc lên hai ngôi nhà như hai pháo đài án ngữ trước cổng chùa Vĩnh Hòa và nhà thờ họ Thái. Kiến trúc sư lão thành Thái Nguyên Bá chỉ cho chúng tôi xem người ta đã "xẻo trước, xẻo sau chỉ còn độ hai sào".phần 2

Theo TT