|
Cần Quan Tâm Bảo Tồn Những Ngôi Nhà Rường Truyền Thống
Ít người nghĩ đến lại có những ngôi nhà rường bộc lộ được một cách khá hoàn chỉnh nét đẹp kiến trúc dân gian đặc trưng của vùng ven Huế ở xã Phú Thanh, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Có lẽ do chưa có điều kiện và thời gian, nên trong danh mục Dự án điều tra nhà truyền thống trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế do Trường Ðại học Nữ Chiêu Hòa (Nhật Bản) và Cục Bảo tồn Bảo tàng, Bộ Văn hóa Thông tin Việt Nam thực hiện năm 1998-1999, không có những ngôi nhà rường ở đây! Nhà rường cổ lần lượt ra điPhú Thanh là một xã thuộc vùng sâu, vùng xa của huyện Phú vang, cách thành phố Huế 20 km; dân số 880 hộ với 4627 khẩu ở 5 thôn: Quy Lai, Hòa An, Thanh Ðàm, Ðại Lộc, Hải Trình, và một đội Lương Thuyền gồm 32 hộ. Ðây là một địa bàn trong hai cuộc kháng chiến ít bị ảnh hưởng của chiến tranh.Vì vậy, làng xóm ở Phú thanh vẫn còn bảo tồn được khá nhiều yếu tố nguyên gốc của một làng Việt cổ truyền ở vùng ven Huế, và của miền Trung, trong đó có ít nhất hơn 20 căn nhà rường có niên đại trên dưới 100 năm, tập trung ở thôn Hòa An, Quy Lai và thôn Hải trình. Vấn đề bức xúc đáng quan tâm hiện nay là quá trình đô thị hóa ở Phú Thanh đã và đang ảnh hưởng đến sự tồn vong của di sản kiến trúc dân gian này. Khẩn thiết hơn là những ngôi nhà rường ở Phú Thanh đã và đang có nguy cơ trở thành món hàng mang nhiều lợi nhuận cho những con buôn nhà rường cổ, trong vấn nạn chảy máu nhà rường ở Thừa Thiên Huế mà bấy lâu nay đã được các nhà khoa học, nhà báo dóng lên tiếng chuông kêu cứu khẩn thiết. Trang trí bên trong của một ngôi nhà rường
Một số người dân ở Phú Thanh đều biết đến ông T (xin không nêu tên thật), chủ một hiệu giày ở Huế, thường hay về đây dò hỏi mua nhà rường cổ, ví dụ như nhà bà Mong, bà Táo (thôn Hòa An) được trả 80 triệu đồng, vợ và con ông Nguyễn Thanh Thùy (thôn Hòa An) cho biết nhà ông được trả trên 7000 USD. Ðặc biệt, ngôi nhà rường - theo tôi là đẹp nhất ở xã Phú Thanh của ông Nguyễn Thanh Cự (Hòa An) do ông tự mua gỗ mít về thuê thợ làm từ năm 1880, đến nay đã 123 năm, cũng đã có người trả giá cao hơn nhà ông Thùy (ông không nói là bao nhiêu). Nhưng cũng có dấu hiệu đáng mừng là một số gia đình đã tu sửa nhà rường để ở như nhà cô Huệ ở thôn Quy Lai vừa được sửa với chi phí 40 triệu đồng, đáng tiếc bên cạnh ngôi nhà rường đó là căn nhà cao tầng vuông thành sắc cạnh lấn át, phá vỡ không gian kiến trúc có căn nhà rường cổ . Trường hợp này cũng gặp ở nhà ông Hồ Toàn (Quy Lai). Ðây là hai trong gần 10 ngôi nhà rường đẹp ở thôn Quy Lai - một trong những thôn được công nhận đạt chuẩn văn hóa của xã Phú Thanh. Như vậy, số phận những ngôi nhà rường ở Phú Thanh đang đứng giữa hai con đường, thứ nhất là những gia đình có điều kiện đang xin bà con ở nước ngoài tài trợ để sửa chữa. Thứ hai, muốn bán đi để xây nhà mới. Ðiều này phản ánh thực trạng những ngôi nhà rường ở đây đã vượt quá thời gian cho phép của sức bền vật liệu để sử dụng, đã hư hại nghiêm trọng, có nguy cơ đe dọa đến tính mạng của con người sống trong những căn nhà đó, đặc biệt là những mùa mưa bão. Một số nhà rường đang hư hại nghiêm trọngÐứng trước những di sản kiến trúc nhà ở cổ truyền thống ở một làng khá cổ vùng ven Huế, đang có nguy cơ bị mai một, chúng tôi mong muốn chính quyền địa phương, và chủ nhân những ngôi nhà rường hãy tìm mọi cách để giữ lại. Vận động bà con, anh em góp tiền tu sửa như gia đình ông Nguyễn Thanh Thùy (thôn Hòa An) đang làm. Vì đây là một bộ phận kiến trúc quan trọng của một làng Việt cổ truyền còn tồn tại hiếm hoi trên mảnh đất đã từng trải qua chiến tranh ác liệt và thiên tai khắc nghiệt như Thừa Thiên Huế. Vì chúng còn là những mái nhà ấm cúng thấp thoáng sau những vườn cây, lũy tre từ bao đời nay đã cấu thành môi trường sống của con người, và cũng là nhân tố không kém phần quan trọng có tác dụng thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội ở Phú Thanh trong những chặng đường lịch sử. Từ trong những ngôi nhà rường cổ truyền thống đó, bao thế hệ con người ở Phú Thanh đã sinh ra, lớn lên, đã tung cánh bay đi khắp mọi miền đất nước, họ không bao giờ quyên được tiếng ru hời của người mẹ trong những nếp nhà gỗ ấm áp tình mẫu tử, tình làng, nghĩa xóm. Nếu mai này, ở Phú Thanh không còn bóng dáng của những ngôi nhà truyền thống dân gian này sau lũy tre làng, thế hệ chúng ta - những người đang sống có tội với các thế hệ nối tiếp hay không? ảnh hưởng kiến trúc cung đình
Có thể nói rằng, những ngôi nhà rường ở Phú Thanh mang đậm phong cách kiến trúc của nhà ở dân gian vùng ngoại đô Huế. Vì đã qua nhiều thay đổi nên phần vườn cây không có gì đáng kể, nhưng vẫn còn bóng dáng gần gũi của tổ chức không gian kiến trúc nhà vườn đặc trưng của Huế đã bị phôi phai theo năm tháng. Chung quanh vườn vẫn là những hàng rào chè tàu ken chặt, trước sân có bình phong đối diện cửa chính, vườn có một số cây ăn quả như chuối, hồng xiêm, và một ít hoa, cây cảnh bình dân. Tuy nhiên, trong làng vẫn còn nhiều cây cổ thụ, nhiều vườn có mít cau, quanh làng là tre nên khung cảnh một làng quê truyền thống vẫn rất đậm nét. Ðáng chú ý vẫn là những đặc điểm kiến trúc của ngôi nhà rường cổ truyền thống dân gian có phần nào chịu ảnh hưởng của kiến trúc cung đình. Về cơ bản, những ngôi nhà rường ở xã Phú Thanh làm theo kiểu 3 gian 2 chái, ở ba gian giữa là ba bộ cửa “thượng song, hạ bản” theo kiểu “song bài” . Hai gian chái hai bên có cửa sổ nhỏ. Không gian ở, sinh hoạt bố trí kiểu truyền thống. Gian giữa là nơi tiếp khách, đặt bàn thờ tổ tiên, hai bên là kho, phòng ngủ, có lối thông sang nhà ngang. Toàn bộ không gian này được che đỡ bởi hệ kết cấu đặc trưng của nhà rường qua bộ vì kèo và hệ cột.. Bộ vì kèo nhà rường không có thanh quá giang, chỉ có một thanh ngang gọi là “trến”, nối giữa hai cột cái, thanh “trến” được khắc chạm công phu ở hai đầu, giữa uốn gợn vòm, phía trên gác các tấm gỗ dày ngậm hèm, tạo thành một gác lửng gọi là “rầm thượng”. Mái được đỡ bởi bộ vì kèo, có hai dạng: “kẻ suốt” và “kẻ chuyền”. Hệ cột ở những ngôi nhà rường Phú Thanh không có gì khác với hệ cột của những ngôi nhà rường truyền thống vùng ven Huế.Trang trí nội thất rất cầu kỳ, trên các bộ phận kết cấu như kèo, kẻ, đòn tay... hoa văn trang nhã được khắc chạm rất tinh xảo. Những vách ngăn chia “liên ba” bằng gỗ cũng được gia công kỹ lưỡng. Những vách ngăn chia “liên ba” bằng gỗ cũng được gia công kỹ lưỡng. Những vách ngăn này thường được bào xoi, nẹp huỳnh tỷ mỷ, dùng hai con tiện gỗ nhỏ, tỷ lệ chi tiết hài hòa, hợp lý. Trong một số trường hợp còn xuất hiện những trang trí bằng khảm trai ở kèo, đòn tay chính, tấm ngăn cách liên ba... như nhà ông Nguyễn Thanh Cừ ở thôn Hòa An. Trên các cột cái ở gian thờ cúng thường gắn các bức chạm lộng bằng gỗ thành giải đứng, gần như một tấm rèm nhỏ được kéo ra hai bên. Chi tiết này cũng xuất hiện giữa cột quân và cột hiên ở bước cột ngăn gian chái với gian chính. Kết cấu bao che giản đơn bằng tường gạch chỉ, cổ móng và phía trên tường có đắp một vài đường phào kép để trang trí. Cũng như nhiều ngôi nhà rường ở Huế, mái ngói nhà rường ở Phú thanh được lợp rất kỳ công để đảm bảo chịu đựng tốt mưa nắng, và chống được những cơn gió bão. Như vậy, những ngôi nhà rường ở Phú Thanh ngoài giá trị sử dụng, còn là di sản văn hóa vật thể có giá trị kiến trúc cổ thuộc loại hình nhà ở dân gian truyền thống phản ánh mối quan hệ, ảnh hưởng về kiến trúc, văn hóa giữa nội, ngoại thành Huế trong tiến trình lịch sử.
Sự giao thoa kiến trúc dân gian và kiến trúc cung đình ở những căn nhà rường Phú Thanh phản ánh nổi bật bản chất gốc gác chân quê của làng quê truyền thống sau những vàng son cung đình. Cũng nằm trong tình trạng chung những ngôi nhà rường truyền thống ở Thừa Thiên Huế, nhà truyền thống ở Phú Thanh đang là nơi ăn, ở, sinh hoạt của 2 - 3 thế hệ, đây là một đặc điểm của lối sống truyền thống - văn hóa phi vật chất của văn hóa truyền thống cần nghiên cứu trong các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị của nhà rường cổ - truyền thống ở Thừa Thiên Huế nói chung, ở Phú Thanh nói riêng. Xu hướng xây dựng thêm nhà ở mới , hiện đại cao tầng nhằm giải quyết nhu cầu ở của sự gia tăng các thành viên trong gia đình những ngôi nhà truyền thống đã xuất hiện ở Phú Thanh và chiều hướng gia tăng ngày một nhanh hơn. Hơn nữa, một vài người có một chút hiểu biết về giá trị những ngôi nhà cổ lợi dụng sự khó khăn về tài chính để sửa chữa nhà của các chủ sở hữu, đang tìm cách mua lại các bộ khung nhà rường cũ để buôn bán. Thực trạng này đã làm cho văn hóa, lối sống nhà vườn truyền thống vùng nông thôn Thừa Thiên Huế đang bị mai một ngày càng đáng lo ngại.
|
Webmaster: An D. Le