Đầu năm, đổ một ván xăm hường

Đổ xăm hường là một trò chơi tao nhã, có nguồn gốc Trung Hoa, thuở trước rất được người Huế ưa chuộng. Thoạt tiên, trò chơi này xuất phát từ trong Nội, sau phổ biến dần trong dinh thự của các vương tôn, công tử và quan lại triều đình nhà Nguyễn, rồi mới lan truyền ra dân gian.

Xăm có nguồn gốc từ chữ Thiêm trong chữ Hán, nghĩa là cái thẻ. Hường là lối đọc trại từ chữ Hồng, nghĩa là màu hồng, do âm Hồng có trong chữ Hồng Nhậm là tên của vua Tự Đức nên phải kiêng. Đổ xăm hường là trò chơi gieo con súc sắc để dành những chiếc thẻ khắc chữ màu đỏ, ghi các học vị trong hệ thống khoa cử thời xưa gồm: Tú tài, cử nhân, tiến sĩ, hội nguyên, thám hoa, bảng nhãn và trạng nguyên. Ngay tên gọi của các quân cờ cũng đã thể hiện cái nho nhã của trò chơi cũng như tinh thần cầu học và ước vọng khoa bảng của người xưa.

Một bộ xăm hường gồm 3 nhóm chính: những chiếc thẻ (xăm), 6 con súc sắc và chiếc tô sứ sâu lòng để gieo súc sắc (đổ hột). Ngày trước, người chơi phải nhọc công để tìm cho được một chiếc tô sứ men lam làm từ đời Minh - Thanh bên Tàu để tiếng đổ hột mới thanh và vang xa. Riêng bộ thẻ thì tùy mức độ sang hèn của chủ nhân mà được làm bằng ngà voi, xương thú hay cật tre. Nơi điện Hòa Khiêm trong lăng Tự Đức vẫn còn lưu giữ một bộ xăm hường làm bằng ngà voi, chạm trổ rất đẹp, vốn là vương bảo của vua Tự Đức. Chủ nhân Ngọc Sơn công chúa từ đường ở đường Nguyễn Chí Thanh vẫn còn lưu giữ được một bộ xăm hường khác, cũng bằng ngà voi, có từ thời Đồng Khánh. Ngày nay, các bộ xăm hường bán ở chợ Đông Ba thường được làm bằng xương, cũng chạm trổ cầu kỳ nhưng các chữ Hán được thay bằng các hình vẽ có màu sắc lòe loẹt và những dấu chấm màu đỏ. Giá mỗi bộ lên đến 400.000 đồng. Ngoài ra cũng cần phải kể đến chiếc hộp để cất những chiếc xăm và các con súc sắc. Đó là những chiếc hộp làm bằng gỗ quý bên ngoài có các hình trang trí sơn son thếp vàng hay cẩn xà cừ. Như thế mới tương xứng với những "ông trạng, ông nghè" làm bằng ngà voi được cất giữ trong hộp.

Mỗi bộ xăm hường gồm 63 chiếc thẻ. Thẻ cao nhất là trạng nguyên (1 thẻ), có giá trị là 32 điểm. Tiếp theo là 1 thẻ bảng nhãn và 1 thẻ thám hoa (16 điểm/thẻ); 4 thẻ hội nguyên (8 điểm/thẻ), 8 thẻ tiến sĩ (4 điểm/thẻ), 16 thẻ cử nhân (2 điểm/thẻ) và 32 thẻ tú tài (1 điểm/thẻ).

Trò chơi dùng 6 con súc sắc, mỗi con có sáu mặt khắc các dấu chấm theo thứ tự: nhất, nhị, tam, tứ, ngũ, lục, trong đó mặt nhất và mặt tứ tô màu đỏ (hường), các mặt khác được tô màu đen. Khi chơi, người ta gieo cả 6 con súc sắc vào chiếc tô sứ rồi căn cứ vào các mặt hiện ra để tính điểm để nhận cho mình chiếc thẻ thích hợp. Người chơi có thể là 4,5 hay 6 người đều được. Và tùy theo số người chơi để định ra các luật lệ như bán trạng, mua điểm và định mức độ ăn thua.

Thang điểm cơ bản dựa trên mặt tứ (hường) như sau:

- Nhất hồng: có 1 mặt tứ trong 6 mặt súc sắc hiện ra, được nhận thẻ tú tài.

- Nhị hồng: có 2 mặt tứ trong 6 mặt súc sắc hiện ra, được nhận thẻ cử nhân.

- Tam hồng: có 3 mặt tứ trong 6 mặt súc sắc hiện ra, được nhận thẻ hội nguyên.

- Tứ hồng: có 4 mặt tứ trong 6 mặt súc sắc hiện ra, được nhận thẻ trạng nguyên.

- Ngũ hồng: có 5 mặt tứ trong 6 mặt súc sắc hiện ra, được nhận cả 3 thẻ trạng nguyên, bãng nhãn, thám hoa.

- Lục phú hồng: có 6 mặt tứ trong 6 mặt súc sắc hiện ra, được nhận tất cả các thẻ có trong cuộc chơi, kể cả thẻ đã thuộc về tay người khác và được thắng gấp đôi số điểm quy định cho các thẻ. Đây là trường hợp rất hiếm hoi, được coi là tột đỉnh của vận may. Và thường khi đạt lục phú hồng, người ta mừng ít, lo nhiều vì cho rằng sau khi đạt được tột cùng của sự may mắn thì sẽ gặp xui xẻo, nhất là những ai đổ xăm hường trong ngày đầu năm để đoán vận hên xui của mình trong một năm sắp đến.

Ngoài ra người ta còn dựa vào các mặt đen để định ra thang điểm thứ hai như sau:

Tứ tự: có 4 mặt giống nhau trong 6 mặt, lấy thẻ tiến sĩ.

- Tứ tự nhất hồng: có 4 mặt giống nhau trong 6 mặt và 1 mặt tứ, lấy 1 thẻ tiến sĩ và 1 thẻ tú tài.

- Tứ tự nhị hồng: có 4 mặt giống nhau trong 6 mặt và 2 mặt tứ, lấy 1 thẻ tiến sĩ và 1 thẻ cử nhân.

- Tứ tự cáp xiên: có 4 mặt giống nhau trong 6 mặt, 2 mặt còn lại có tổng số điểm bằng 1 trong 4 mặt giống nhau đó, lấy thẻ bảng nhãn hay thám hoa.

- Tứ tự cáp chính: có 4 mặt giống nhau trong 6 mặt, 2 mặt còn lại giống nhau và có tổng số điểm bằng 1 trong 4 mặt giống nhau kia, lấy thẻ trạng nguyên.

- Ngũ tử: có 5 mặt giống nhau trong 6 mặt, lấy thẻ trạng nguyên.

- Lục phú: có 6 mặt giống nhau, thắng toàn bộ.

- Phân song: có 6 mặt nhưng chia làm hai nhóm, mỗi nhóm có 3 mặt giống nhau, lấy thẻ bãng nhãn hay thám hoa.

- Phân song tam hồng: có 3 mặt giống nhau và 3 mặt tứ, lấy thẻ bãng nhãn hay thám hoa cùng với 1 thẻ hội nguyên.

- Suốt: gồm suốt hạ tức là xuất hiện 3 cặp nhất, nhị, tam: suốt thượng tức là xuất hiện 3 cặp tứ, ngũ, lục và suốt (thường) nghĩa là có số mặt tăng dần từ nhất đến lục. Tất cả các trường hợp này đều lấy thẻ bãng nhãn hay thám hoa.

Đó là những thang điểm chính của trò chơi đổ xăm hường. Ngoài ra, tùy từng trường hợp cụ thể mà định ra cách thức cướp trạng khi thẻ này đã về tay người khác hay cách lấy các thẻ tương ứng với một thẻ có số điểm cao hơn nhưng đã thuộc về người khác, trước khi người thứ hai đạt được thẻ đó. Khi số thẻ được lấy hết có nghĩa một ván cờ đã kết thúc và người ta dựa vào số thẻ có ở từng người để xác định kẻ thắng người thua.

Điều thú vị là hoàn toàn không có tính sát phạt trong trò chơi đổ xăm hường mà chủ yếu nhờ vào sự may rủi. Người ta thường chơi xăm hường trong những dịp đầu xuân, vừa để giải trí trong 3 ngày Tết, vừa để xem vận hên xui của mình trong một năm hơn là để thỏa mãn thú đỏ đen như những trò cờ bạc khác. Điều này có lẽ phù hợp với tính cách của người Huế nên đổ xăm hường mới lan truyền sâu rộng nơi mảnh đất cố đô và vẫn tồn tại cho đến bây giờ.

Trần Đức Anh Sơn